Wat Marston écht schreef over dominantie

Dominantie is een reactie, geen etiket

Marston beschrijft in Emotions of Normal People geen mensentypen. Hij beschrijft emotionele reacties: wat er gebeurt als een mens iets tegenkomt. Dominantie is bij hem de reactie die optreedt wanneer je op een hindernis stuit die je met eigen kracht kunt wegduwen. Het is een werkwoord, geen zelfstandig naamwoord. Dat is wezenlijk anders dan “hij is een D”, want dezelfde persoon reageert in een andere situatie heel anders.

Die nuance is in de loop van bijna een eeuw grotendeels verdwenen. Moderne rapporten spreken over stijlen en voorkeuren, en dat is bruikbaar, maar het suggereert een vastigheid die Marston nooit bedoelde. Bij HBG houden we die oorspronkelijke gedachte overeind: gedrag is een antwoord op een situatie.

De twee vragen onder het model

Marstons hele bouwwerk rust op twee vragen die je onbewust stelt zodra er iets op je pad komt. Ervaar ik de omgeving als gunstig of ongunstig? En ben ik zelf sterker dan wat er op me afkomt, of niet? Vier combinaties, vier reacties. Dominantie is de combinatie van een ongunstige omgeving en een gevoel van eigen kracht: er staat iets in de weg, en ik kan het opzij duwen.

Wie die twee vragen vasthoudt, begrijpt meteen waarom hetzelfde gedrag in een andere context omslaat. Verandert je inschatting van je eigen kracht, dan verandert je reactie mee. Dat is geen inconsistentie in het model, dat is het model.

Marstons definitie: kracht tegen een obstakel

In hoofdstuk zeven werkt Marston dominantie uit als het uitoefenen van kracht tegen weerstand die het onderspit delft. Hij gebruikt beelden uit de fysiologie: spanning, ontlading, beweging. Het gaat om energie die een kant op wil en een obstakel dat wijkt. Zolang het obstakel wijkt, blijft de reactie prettig en doeltreffend — en dat is voor Marston het kenmerk van een gezonde emotie.

Let op wat hier ontbreekt: er staat niets over karakter, ambitie, leiderschap of ego. Die betekenislaag is er later omheen gegroeid, vooral toen DISC de stap maakte van theorie naar vragenlijst.

Waarom dominantie niet hetzelfde is als agressie

Dominantie en agressie worden vaak door elkaar gehaald, ook door trainers. Bij Marston zijn het niet dezelfde dingen. Dominantie is gerichte kracht tegen iets dat wijkt. Woede ontstaat juist wanneer het obstakel niet wijkt: de energie kan nergens heen en slaat naar binnen. Woede is in zijn ogen dan ook geen normale emotie maar een teken dat er iets vastloopt.

Voor de praktijk is dat een prettig onderscheid. Iemand met veel D die soepel door zijn werk beweegt, is niet iemand met een kort lontje. Botsingen ontstaan pas als de weerstand groter is dan verwacht.

Wanneer dominantie omslaat

Marston besteedt een heel hoofdstuk aan wat hij omkeringen noemt: emoties die kantelen als de verhoudingen veranderen. Dominantie die telkens op een muur stuit, wordt frustratie en daarna woede. Dat verklaart waarom hoge druk in organisaties zoveel schuurt: niet omdat er ineens meer dominante mensen zijn, maar omdat er meer obstakels zijn die niet wijken.

De praktische vraag is dus zelden “hoe temmen we die D?” maar veel vaker “welke weerstand loopt hier vast, en is die terecht?”

Wat dit betekent voor jouw profiel

Een hoge D in je profiel zegt dat je relatief snel in die reactie schiet wanneer de situatie erom vraagt. Het zegt niets over je waarde, je leiderschap of je geduld. Lees je profiel dus als een kaart van reacties, niet als een oordeel over wie je bent. En kijk vooral naar het verschil tussen je basisgedrag en je gedrag onder druk: daar zit de informatie waar je iets mee kunt.