DISC komt van Marston. Waar komen drijfveren eigenlijk vandaan?

Wie is de grondlegger van de moderne drijfverenanalyse?

Twee geschiedenissen: Marston en Spranger

DISC en drijfverenanalyse hebben elk hun eigen historische wortel en het helpt die uit elkaar te houden. De ene lijn loopt van Marston naar de moderne gedragsanalyse: hoe mensen zich gedragen in relatie tot hun omgeving. De andere lijn loopt van Spranger naar de moderne motivatieanalyse: waarom mensen verschillende dingen waarderen en waar ze zin zoeken.

Die twee lijnen vullen elkaar aan. DISC beschrijft gedrag, maar verklaart niet waarom mensen verschillende dingen belangrijk vinden. Spranger helpt begrijpen dat mensen niet alleen anders handelen, maar ook op verschillende manieren betekenis zoeken. Wie alleen de gedragslijn kent, mist de helft van het verhaal; wie beide kent, begrijpt zowel de uiting als de motor erachter. Daarom hoort Spranger thuis in elk serieus verhaal over drijfveren, net zoals Marston thuishoort in elk verhaal over gedrag.

Spranger leverde een theorie, geen vragenlijst

Net als bij Marston is het belangrijk om precies te zijn over wat Spranger wel en niet deed. Hij ontwikkelde geen moderne motivatieanalyse en geen gestandaardiseerde vragenlijst voor de werkomgeving. Hij formuleerde een filosofische en psychologische theorie over hoe mensen hun leven orienteren rond waarden.

Dat onderscheid doet ertoe, omdat de latere modellen, waaronder de bekende operationalisering van Allport, Vernon en Lindzey en de moderne drijfverenanalyses, Sprangers ideeen hebben vertaald, aangepast en verder ontwikkeld. Elke vertaling heeft de oorspronkelijke begrippen iets bijgesteld, net zoals dat bij DISC gebeurde. Wie de moderne WHY Index of een andere drijfverenanalyse gebruikt, werkt dus met een nazaat van Sprangers theorie, niet met Sprangers eigen instrument. Dat besef maakt je een zorgvuldiger gebruiker: je weet wat de historische bron is en wat latere lagen eraan hebben toegevoegd.

De zes oorspronkelijke waardeorientaties

Sprangers zes oorspronkelijke waardeorientaties waren de theoretische, de economische, de esthetische, de sociale, de politieke en de religieuze orientatie. Ze moeten worden begrepen in hun historische en filosofische context: het waren geen moderne schalen voor het werk, maar ideaaltypen die beschrijven hoe mensen zich richten op kennis, nut, vorm, andere mensen, invloed en betekenis.

De theoretische orientatie zoekt waarheid, kennis en begrip; ze wil de wereld doorgronden. De economische orientatie zoekt nut, praktische waarde en resultaat; ze vraagt wat werkt en wat oplevert. De esthetische orientatie zoekt vorm, harmonie, schoonheid en beleving. De sociale orientatie richt zich op andere mensen, op zorg en verbondenheid. De politieke orientatie zoekt invloed, richting en leiderschap, in de brede zin van het woord en niet als partijpolitiek. En de religieuze orientatie zoekt samenhang, heelheid en diepere betekenis, ook hier breder dan religie in enge zin. Samen schetsen ze hoe verschillend mensen hun aandacht, energie en zingeving kunnen richten.

Gedrag versus drijfveren: het verschil dat ertoe doet

De kern van waarom Spranger ertoe doet, is het onderscheid tussen gedrag en drijfveren. DISC beschrijft hoe gedrag zich uit; een drijfverenperspectief beschrijft wat energie en richting geeft achter dat gedrag. Twee mensen kunnen hetzelfde gedrag tonen om totaal verschillende redenen en pas wie de drijfveer kent, begrijpt het gedrag echt.

Iemand kan bijvoorbeeld veel D/rood gedrag tonen, maar de een wordt gedreven door resultaat en de ander door zelfstandigheid; dat vraagt een andere benadering. Iemand kan zorgzaam, sociaal gedrag tonen vanuit een diepe sociale orientatie, of juist vanuit de wens ergens bij te horen. Het zichtbare gedrag is gelijk, de motor verschilt. Dat is precies waarom een drijfverenblik, geworteld in Sprangers denken, een gedragsanalyse aanvult: het verklaart wat gedrag alleen niet verklaart en behoedt je voor de aanname dat gelijk gedrag dezelfde betekenis heeft.

Geen vaste typen, maar orientaties

Een belangrijke nuance, die opnieuw rijmt met hoe wij naar gedrag kijken, is dat Sprangers perspectief niet bedoeld is om mensen in vaste typen te plaatsen. Het punt is niet dat iemand de economische mens of de sociale mens is, alsof dat een onveranderlijk hokje zou zijn.

Het punt is dat mensen zich op verschillende waarden richten, in verschillende mate en soms in verschillende fasen van hun leven. Iemand kan sterk theoretisch georienteerd zijn en tegelijk sociaal betrokken; iemand kan in de ene levensfase vooral nut zoeken en later vooral betekenis. De waardeorientaties zijn dus geen etiketten maar accenten, manieren waarop iemand zin en prioriteit geeft. Net als bij gedrag geldt: het is rijker en eerlijker om over orientaties en accenten te praten dan over vaste typen. Een drijfveer beschrijft waar je energie naartoe stroomt, niet wie je voor altijd bent.

Van Spranger naar de moderne drijfverenanalyse

De lijn van Spranger naar de moderne drijfverenanalyse loopt via meerdere handen. Zijn zes waardeorientaties zijn door latere onderzoekers vertaald naar meetbare schalen en uitgebreid of geherformuleerd op grond van nieuw inzicht. Moderne instrumenten zoals de WHY Index bouwen voort op dit gedachtegoed: ze brengen in kaart wat iemand energie en richting geeft, als aanvulling op wat een gedragsanalyse over de uiting laat zien.

Dat maakt de combinatie krachtig. Gedrag en drijfveren zijn verschillende lagen en juist door ze te scheiden en daarna samen te lezen ontstaat een vollediger beeld van een mens. DISC vertelt hoe iemand handelt, een drijfverenanalyse vertelt waarom het hem beweegt en samen geven ze taal aan zowel de buitenkant als de binnenkant. De historische erkenning van Spranger is daarbij meer dan een voetnoot: ze herinnert ons eraan dat het drijfverendenken een serieuze, bijna honderd jaar oude basis heeft en geen modieuze toevoeging is.

Wanneer drijfveren botsen en aanvullen

Sprangers inzicht wordt extra waardevol in teams, omdat verschillende waardeorientaties op elkaar inwerken. Veel spanningen op het werk gaan niet over gedrag, maar over wat mensen ten diepste belangrijk vinden. Iemand met een sterke economische orientatie wil resultaat en efficiency; iemand met een sterke sociale orientatie wil dat besluiten recht doen aan mensen. Allebei kunnen ze gelijk hebben en toch botsen ze.

Die botsing is geen onwil, maar een verschil in zingeving. Wie dat begrijpt, kan het gesprek anders voeren: niet wie heeft gelijk, maar welke waarden spelen hier en hoe geven we ze allebei een plek. Tegelijk vullen orientaties elkaar aan. Een team dat resultaat, zorg, kwaliteit, betekenis en richting in zich verenigt, neemt rijkere besluiten dan een team waarin iedereen dezelfde waarde najaagt. Drijfveren begrijpen helpt een team dus niet alleen om wrijving te verklaren, maar ook om de verschillende vormen van zin als kracht te benutten in plaats van als bron van onbegrip.

Waarom de waarom-vraag ertoe doet

Alles komt samen in een eenvoudige gedachte. Gedrag laat zien wat iemand doet; drijfveren laten zien waarom het hem raakt. Een organisatie die alleen op gedrag stuurt, mist de motor; een die ook de drijfveren begrijpt, kan mensen werk geven dat energie geeft in plaats van leegtrekt. Spranger gaf het denken over die waarom-vraag zijn theoretische fundament en dat fundament werkt nog steeds door in elke serieuze drijfverenanalyse.

Dat is precies hoe wij naar mensen kijken: met aandacht voor zowel gedrag als drijfveren, naast de mens en niet erboven met een type. We gebruiken inzicht in gedrag om het gesprek te openen en inzicht in drijfveren om te begrijpen wat iemand werkelijk beweegt. Wil je beginnen bij de meest toegankelijke laag, het zichtbare gedrag, dan is Future DISC een mooi startpunt. En wil je verkennen hoe gedrag en drijfveren samen een vollediger beeld geven in ontwikkeling, leiderschap of teams, dan denken we daar graag in mee in een vrijblijvend gesprek.

Veelgestelde vragen

Lees ook