Onzekerheid is een voorwaarde voor groei

Zekerheid is het einde van leren

Er zit een ongemakkelijke waarheid in het idee van groei: wie alles al zeker weet, kan niets meer leren. Zekerheid voelt prettig en veilig, maar ze is ook een gesloten deur. Leren begint per definitie bij iets wat je nog niet weet of kunt en dat betekent dat groei altijd door een fase van onzekerheid gaat.

Denk aan elke vaardigheid die je ooit hebt geleerd: er was een moment waarop je het niet kon, waarop het onwennig en onzeker voelde. Die onzekerheid was geen teken dat je faalde, maar het bewijs dat je aan het leren was. Hetzelfde geldt voor diepere ontwikkeling: een overtuiging herzien, een gewoonte veranderen, een nieuw perspectief innemen. Het vraagt allemaal dat je je oude zekerheid loslaat en je even niet weet. Wie dat begrijpt, gaat anders naar onzekerheid kijken. Niet als een ongemak dat je zo snel mogelijk moet oplossen, maar als het natuurlijke en noodzakelijke beginpunt van elke groei. Zekerheid is comfortabel, maar het is ook waar het leren stopt.

Waarom we onzekerheid vermijden

Als onzekerheid bij groei hoort, waarom vermijden we haar dan zo hardnekkig? Omdat onzekerheid ongemakkelijk voelt. Ons brein is gebouwd om zekerheid en voorspelbaarheid te zoeken; onzekerheid activeert onrust en de neiging om snel weer grip te krijgen. Niet-weten voelt kwetsbaar en soms zelfs bedreigend.

Daar komt bij dat veel omgevingen onzekerheid afstraffen. In organisaties die stelligheid en zekerheid belonen, durven mensen niet toe te geven dat ze iets niet weten, uit angst zwak over te komen. Zo ontstaat een cultuur waarin iedereen doet alsof en waarin echte vragen en twijfels onder de oppervlakte blijven. Maar juist die vragen en twijfels zijn de grondstof van leren. Erkennen dat we onzekerheid vermijden uit ongemak en uit angst voor oordeel, is de eerste stap om er anders mee om te gaan. Het maakt bespreekbaar dat de drang naar zekerheid soms het leren in de weg staat en dat de moed om niet te weten een voorwaarde is voor groei.

Onzekerheid en kwetsbaarheid

Onzekerheid is nauw verbonden met kwetsbaarheid: het durven toegeven dat je iets niet weet, nog niet kunt, of hulp nodig hebt. Die kwetsbaarheid voelt riskant, maar ze is de toegangspoort tot leren. Wie doet alsof hij alles al weet, sluit zich af voor de kennis en het perspectief van anderen.

Dat is precies waarom veiligheid zo belangrijk is voor groei. In een veilige omgeving durven mensen kwetsbaar te zijn, vragen te stellen en toe te geven dat ze twijfelen. In een onveilige omgeving verbergen ze hun onzekerheid en daarmee ook hun leerbehoefte. Een leider die zelf durft te zeggen dat hij iets niet weet, geeft anderen toestemming hetzelfde te doen en opent daarmee de deur naar echt leren. Kwetsbaarheid tonen is geen zwakte maar een vorm van kracht en vertrouwen. En het is besmettelijk: waar een enkeling durft toe te geven onzeker te zijn, wordt het voor anderen veiliger om ook eerlijk te zijn over wat ze nog niet weten.

Van niet-weten naar leren

Onzekerheid is het beginpunt van leren, maar ze wordt pas productief als je ermee aan de slag gaat in plaats van haar te vermijden of meteen weg te drukken. De kunst is om in de onzekerheid te blijven, nieuwsgierig, lang genoeg om er iets van te leren, in plaats van te snel naar een schijnzekerheid te grijpen.

Dat vraagt een houding van onderzoek. In plaats van ik weet het niet als een dood punt te zien, kun je het als een startpunt gebruiken: wat weet ik nog niet, wat wil ik uitzoeken, wie kan me helpen? Zo wordt niet-weten een vraag in plaats van een tekort. Deze houding is te leren en te oefenen. Naarmate je merkt dat onzekerheid je iets oplevert, namelijk nieuwe inzichten en groei, wordt ze minder bedreigend. Je leert de spanning van het niet-weten te verdragen, omdat je weet dat er aan de andere kant leren wacht. Dat is de vaardigheid die groei mogelijk maakt: niet de onzekerheid vermijden, maar haar benutten.

Onzekerheid en gedrag

Hoe mensen met onzekerheid omgaan, hangt samen met hun gedragsvoorkeuren. Wie veel C-gedrag toont, met een sterke behoefte aan zekerheid en volledigheid, kan onzekerheid extra ongemakkelijk vinden en de neiging hebben eerst alles te willen weten. Wie veel D-gedrag toont, kan onzekerheid willen wegnemen door snel te beslissen.

Dat betekent niet dat een bepaald profiel niet met onzekerheid kan omgaan; het betekent dat de drempel per persoon anders ligt. Gedragsinzicht helpt die neiging te herkennen. Voor de een is de valkuil het uitstellen van actie tot alles zeker is, voor de ander het te snel wegnemen van de onzekerheid door te forceren. Door je eigen patroon te kennen, kun je bewuster kiezen om de onzekerheid even te verdragen in plaats van haar meteen op te lossen. DISC maakt daarmee bespreekbaar hoe jij van nature op niet-weten reageert en waar je kunt groeien in het omgaan met de onzekerheid die bij ontwikkeling hoort.

Een klimaat waarin onzekerheid veilig is

Of mensen onzekerheid durven toe te laten, hangt sterk af van het klimaat om hen heen. In een cultuur die fouten afstraft en stelligheid beloont, verbergen mensen hun twijfels en daarmee stopt het leren. In een cultuur die niet-weten normaal maakt, durven mensen vragen te stellen en te experimenteren en juist daar bloeit ontwikkeling.

Een leider heeft grote invloed op dat klimaat. Door zelf onzekerheid te tonen, vragen te verwelkomen en fouten te behandelen als leermomenten, maakt hij het veilig om niet alles te weten. Door onzekerheid weg te straffen, doet hij het omgekeerde. Het gaat erom een omgeving te scheppen waarin niet-weten geen zwakte is maar een normaal onderdeel van werken en leren. Dat sluit aan op psychologische veiligheid: pas wanneer mensen zich veilig voelen, durven ze de kwetsbaarheid van onzekerheid aan. En pas dan kan een team echt leren, omdat de vragen en twijfels die het leren voeden, boven tafel komen in plaats van verborgen te blijven.

Onzekerheid en verandering

Onzekerheid en verandering horen onlosmakelijk bij elkaar. Elke verandering betekent het loslaten van iets bekends en het betreden van iets onbekends en dat brengt onvermijdelijk onzekerheid mee. Wie verandering wil, moet dus ook onzekerheid kunnen verdragen, bij zichzelf en bij anderen.

Dat verklaart waarom verandering vaak weerstand oproept: niet omdat mensen niet willen, maar omdat de onzekerheid ongemakkelijk is. Een leider die verandering begeleidt, doet er goed aan die onzekerheid te erkennen in plaats van haar weg te wuiven met geforceerd optimisme. Ruimte maken voor de onzekerheid, haar benoemen en normaliseren, helpt mensen om er doorheen te bewegen. Zo wordt onzekerheid niet iets om te overwinnen of te verbergen, maar een normaal onderdeel van de reis. Wie dat begrijpt, benadert verandering menselijker en effectiever: niet door onzekerheid te ontkennen, maar door haar te erkennen als het ongemakkelijke maar noodzakelijke terrein waar groei en verandering nu eenmaal doorheen gaan.

Ruimte voor groei met HBG

Voor ons is onzekerheid is een voorwaarde voor groei een overtuiging die past bij hoe wij naar ontwikkeling kijken: leren begint bij niet-weten en dat vraagt veiligheid en moed. We helpen mensen en teams om onzekerheid te verdragen en te benutten in plaats van haar te vermijden en om een klimaat te scheppen waarin niet-weten veilig is.

Dat past bij onze missie om mensen te helpen zichzelf en elkaar beter te begrijpen en om ontwikkeling menselijk te maken. Voor leiders betekent dit dat ze leren onzekerheid te erkennen, kwetsbaarheid te tonen en vragen te verwelkomen. Wil je met je team werken aan een klimaat waarin onzekerheid ruimte krijgt en groei mogelijk wordt, dan denken we daar graag in mee, met de mens als uitgangspunt en de moed om niet te weten als beginpunt van leren.

Veelgestelde vragen