Natuurlijk versus aangepast: het verschil telt

Twee grafieken, een persoon

Klassieke ipsatieve DISC-instrumenten genereren twee grafieken die samen worden gelezen. Het aangepaste profiel, vaak Grafiek I of het publieke zelf genoemd, is gebaseerd op de antwoorden waarbij de persoon meest op zichzelf lijkend koos. Het wordt geinterpreteerd als hoe iemand denkt dat hij geacht wordt te handelen in de huidige context. Het natuurlijke profiel, Grafiek II of het private zelf, is gebaseerd op de antwoorden waarbij de persoon minst op zichzelf lijkend koos en wordt gelezen als het gedrag dat overblijft onder druk, wanneer de ruimte voor aanpassing afneemt.

Het verschil tussen die twee grafieken wordt soms Grafiek III of de spiegel genoemd en dient als gespreksbasis over ervaren druk en de mate van aanpassing. Dat is de kern van het idee: niet de grafieken op zich, maar wat hun verhouding vertelt over hoe iemand zijn huidige situatie beleeft. Twee beelden van een persoon, die samen een gesprek openen over hoe het werk op dit moment voelt.

Het natuurlijke profiel is geen 'echte' zelf

Hier ligt de belangrijkste valkuil. Spreken over het natuurlijke gedrag als een ware of onbewuste zelf is een overinterpretatie. Beide grafieken zijn constructies op basis van hoe iemand bijvoeglijke naamwoorden rangschikt; het zijn geen metingen van een verborgen psychologische laag die dieper of echter zou zijn.

Dat is een belangrijk psychometrisch voorbehoud. Het natuurlijke profiel is niet het masker dat afvalt en de waarheid onthult; het is een andere uitsnede uit dezelfde zelfbeoordeling. Wie het toch als de echte persoon presenteert, belooft meer dan het instrument kan waarmaken en plaatst iemand bovendien in een hokje waar hij zich niet in hoeft te herkennen. De zorgvuldige formulering is dus terughoudend: dit profiel kan wijzen op gedrag dat spontaner aanvoelt, niet dit is wie je werkelijk bent. Dat verschil in taal beschermt de mens tegen een diepere claim dan de methode toelaat.

Aanpassen is niet negatief

Een tweede misverstand is dat aanpassen iets slechts zou zijn, alsof wie zijn gedrag bijstelt zichzelf verloochent. Mensen staan echter altijd in relatie tot hun omgeving. We worden beinvloed door verantwoordelijkheid, cultuur, verwachtingen, veiligheid, doelen, relaties, stress, tijd, ervaring en situatie. Je gedrag aanpassen is niet inherent negatief; het is vaak juist een deel van volwassenheid, professionaliteit en sociale intelligentie.

De vraag is dan ook niet of mensen zich aanpassen, want dat doen ze altijd. De vraag is hoe ze het doen, waarom en tegen welke prijs. Aanpassing die past bij de rol en weinig energie kost, is gezond. Aanpassing die voortkomt uit angst, die het eigen geluid laat verstommen of die structureel veel energie vraagt, is een signaal. Het onderscheid tussen natuurlijk en aangepast gedrag is daarom geen oordeel over of iemand zichzelf is, maar een ingang voor een gesprek over de houdbaarheid van de aanpassing.

Het verschil is interessanter dan de profielen apart

Het meest interessante is vaak niet elk profiel op zich, maar het verschil ertussen. Liggen het natuurlijke en het aangepaste profiel dicht bij elkaar, dan kan dat erop wijzen dat iemand in zijn huidige rol of situatie geen grote gedragsaanpassing ervaart. Het werk voelt dan alsof het past bij hoe hij van nature handelt.

Liggen de profielen ver uit elkaar, dan wijst dat op een aanzienlijke aanpassing. Dat hoeft niet slecht te zijn, maar het verdient aandacht, want het kan betekenen dat de rol gedrag vraagt dat niet vanzelf komt, of dat er druk of spanning speelt. Het verschil is dus een soort thermometer voor de relatie tussen de mens en zijn situatie. Maar een thermometer vertelt je dat er iets is, niet wat het is. Daarom blijft het verschil een vraag, geen conclusie: het opent het gesprek waarin de persoon zelf kan vertellen hoe de aanpassing voor hem voelt.

Waarom een groot verschil vele oorzaken heeft

Het is verleidelijk om een groot verschil tussen de grafieken meteen te lezen als veel stress of als een rol die niet past. Maar onderzoek laat zien dat een groot verschil meerdere oorzaken kan hebben en die zijn niet zonder meer uit het diagram af te leiden.

Het kan betekenen dat de rol gedrag vereist dat niet natuurlijk aanvoelt. Het kan wijzen op een verhoogd stress- of aanpassingsniveau. Het kan komen door bewuste sociale wenselijkheid in de antwoorden, waarbij iemand invult hoe hij denkt dat het hoort. En het kan zelfs een statistisch artefact zijn van de ipsatieve constructie zelf, dus een eigenschap van de meetmethode in plaats van een eigenschap van de persoon. Omdat deze oorzaken zo verschillend zijn, moet het verschil altijd in dialoog worden geinterpreteerd, nooit automatisch. De zin het verschil is groot, dus je staat onder druk is precies het soort overhaaste conclusie dat een goede gebruiker vermijdt.

Een bruikbaar maar beperkt model

Het onderscheid tussen natuurlijk en aangepast gedrag is bruikbaar, maar het kent een beperking: het gaat ervan uit dat iemands gedrag te beschrijven is met twee algemene beelden. De huidige werkomgeving is complexer dan dat. Iemand gedraagt zich anders wanneer hij zijn leidinggevende ontmoet, een team leidt, nieuw is in zijn rol, een conflict hanteert, op afstand werkt, met klanten praat, onderhandelt, onder tijdsdruk werkt, of feedback geeft dan wel ontvangt.

Twee algemene gedragsbeelden geven dan wel een overzicht, maar niet altijd genoeg precisie. Toen de eerste DISC-analyses werden ontwikkeld, zag het werk er anders uit: de werkplek was vaak fysiek, rollen waren stabieler en organisaties hierarchischer. In zo'n omgeving konden een natuurlijk en een aangepast beeld voldoende zijn. De moderne werkomgeving, met hybride en werken op afstand, digitale communicatie, AI-hulpmiddelen en zelfleiderschap, vraagt vaak om een fijnmaziger blik.

Van twee beelden naar de situationele blik

Daar komt de situationele benadering binnen. In situationele DISC wordt de vraag naar natuurlijk en aangepast gedrag deels anders, omdat de analyse al op een gekozen situatie is gericht. Het resultaat hoort dan duidelijker in relatie tot juist die situatie te worden gelezen en niet als een algemeen beeld dat overal zou gelden.

Dat is een belangrijke methodische ontwikkeling. In plaats van een persoon te vangen in twee overkoepelende grafieken, kijk je naar hoe gedrag zich uit in leiderschap, in conflict, in klantcontact of in verandering en hoe natuurlijk of aangepast dat per situatie voelt. Zo blijft het waardevolle idee overeind, namelijk dat aanpassing zichtbaar en bespreekbaar gemaakt kan worden, maar wordt het losgemaakt van de aanname dat twee beelden de hele mens beschrijven. Het onderscheid wordt daarmee scherper en eerlijker: niet ben je jezelf of niet, maar hoeveel aanpassing vraagt deze specifieke situatie van je en is dat houdbaar.

De vraag is hoe, waarom en tegen welke prijs

Alles komt samen in een eenvoudige verschuiving. De interessante vraag is niet of iemand een echte en een aangepaste zelf heeft, want zo werkt het niet; beide profielen zijn constructies en aanpassen hoort bij volwassen functioneren. De interessante vraag is hoe iemand zich aanpast, waarom en tegen welke prijs en of die aanpassing houdbaar is in de situaties die ertoe doen.

Dat is precies hoe wij naar gedrag kijken: in dialoog, situationeel en naast de mens in plaats van erboven met een claim over zijn ware aard. We gebruiken het onderscheid tussen natuurlijk en aangepast gedrag om een gesprek te openen over ervaren druk en energie, nooit om iemand een verborgen identiteit toe te dichten. Wil je ervaren hoe je gedrag per situatie schakelt en hoeveel aanpassing dat vraagt, dan laat Future DISC dat genuanceerd zien. En wil je leren deze profielen zorgvuldig en in dialoog te lezen, dan denken we daar graag in mee in een vrijblijvend gesprek.

Veelgestelde vragen